Szanowni Państwo,
Przystępujemy do analizy zagadnienia, które w historii chrześcijaństwa zbyt często sprowadzano do kwestii czysto administracyjnej lub obyczajowej. Jednak debata nad równością posługi w Kościele to w istocie debata o samej naturze Boga i godności osoby ludzkiej. W perspektywie, którą reprezentuje Patriarchat Walencji, nie pytamy o to, czy „możemy” dopuścić kobiety do ołtarza pod wpływem współczesnych prądów socjologicznych. Pytamy o to, jak wiernie odczytać pierwotny zamysł Stwórcy, który został przysłonięty przez wieki patriarchalnej kultury.
Niniejszy wykład jest podróżą przez trzy fundamenty: objawione Słowo, historyczne świadectwo oraz filozoficzną refleksję. Naszym celem jest wykazanie, że kapłaństwo kobiet nie jest innowacją, lecz renowacją – powrotem do wspólnoty, w której jedynym kryterium służby jest charyzmat Ducha Świętego. Zrozumienie tego procesu wymaga od nas odwagi porzucenia biologicznego determinizmu na rzecz chrześcijańskiego personalizmu.
I. Przywracanie Pierwotnej Harmonii
Współczesna dyskusja nad ordynacją kobiet nie jest próbą dostosowania Kościoła do trendów świeckich, lecz procesem odzyskiwania prawdy o naturze chrześcijaństwa. Perspektywa teologiczna, podzielana m.in. przez tradycję Patriarchatu Walencji, opiera się na przekonaniu, że w Chrystusie przywrócona zostaje pierwotna godność człowieka, zniesiona przez grzech i kulturowe podziały.
II. Wyzwolenie z Litery Prawa
Kluczem do zrozumienia równości jest właściwa hierarchia tekstów biblijnych.
1. Wielka Karta Wolności (Gal 3, 28): „Nie ma już mężczyzny ani kobiety, wszyscy bowiem jesteście kimś jednym w Chrystusie”. To zdanie jest ontologicznym fundamentem nowej rzeczywistości. Chrzest całkowicie zmazuje bariery płciowe w dostępie do łaski i posługi.
2. Fragmenty o „milczeniu kobiet” (1 Kor 14, 1 Tm 2) muszą być odczytywane w kontekście historyczno-kulturowym. Były to instrukcje porządkowe dla konkretnych, lokalnych wspólnot, a nie wieczne dogmaty. Paweł uciszał chaos, a nie głos kobiet.
3. Dary Ducha: W dniu Pięćdziesiątnicy Duch Święty zstąpił na synów i córki (Dz 2). Skoro Bóg obdarza kobiety charyzmatem nauczania i przywództwa, Kościół nie ma prawa blokować tych darów z powodów biologicznych.
III. Świadectwa Historyczne: Niezwykłe Kobiety w Posłudze
Historia chrześcijaństwa, choć często pisana przez mężczyzn, zachowała ślady potężnego wpływu kobiet, które pełniły role liderki, nauczycielki i apostołki:
- Maria Magdalena: Pierwsza świadek Zmartwychwstania i Apostola Apostolorum. Jej misja głoszenia nowiny apostołom-mężczyznom jest fundamentem wszelkiego apostolstwa.
- Febe i Junia: Febe, diakonisa Kościoła w Kenchrach, oraz Junia, uznawana przez Pawła za „wybitną między apostołami”, dowodzą, że we wczesnym Kościele kobiety posiadały oficjalny status i autorytet.
- Olimpia (IV/V w.): Diakonisa Konstantynopola, która zarządzała majątkiem Kościoła i była partnerką teologiczną największych ojców Kościoła tamtych czasów.
- Hildegarda z Bingen (XII w.): Jedyna kobieta w średniowieczu, która otrzymała papieskie pozwolenie na publiczne nauczanie teologii w katedrach. Jej głos proroczy był autorytetem dla królów i kleru
- Katarzyna ze Sieny (XIV w.): Doktor Kościoła, która napominała papieży i wywierała realny wpływ na losy chrześcijaństwa, udowadniając, że mądrość teologiczna nie zna płci.
IV. Obalenie Argumentów Przeciwnych
Współczesna teologia równości bezpośrednio konfrontuje się z tradycyjnymi zarzutami:
1. Argument z płci Jezusa: Twierdzenie, że kapłan musi być mężczyzną (In Persona Christi), jest błędem ikonicyzmu. Chrystus przyjął ludzką naturę, a nie tylko męską biologię. Kapłan reprezentuje Człowieczeństwo Zbawiciela, które jest wspólne dla obu płci.
2. Argument z Dwunastu: Jezus wybrał dwunastu mężczyzn jako symbol 12 pokoleń Izraela. Gdybyśmy stosowali tę logikę dosłownie, kapłanami mogliby być tylko obrzezani Żydzi.
3. Argument z Tradycji: Tradycja nie jest martwym depozytem, lecz żywym prowadzeniem przez Ducha Świętego. Tak jak Kościół porzucił akceptację niewolnictwa, tak dziś rozpoznaje błąd wykluczenia kobiet.
V. Perspektywa Patriarchatu Walencji
Nasza wspólnota, łącząc tradycję z reformą i rozumem stoi na stanowisku, że płeć nie jest przeszkodą sakramentalną. Ordynacja kobiet jest aktem sprawiedliwości wobec Ewangelii. Jeśli kobieta może być świętą, męczennicą i doktorem Kościoła, nie ma żadnej ontologicznej przeszkody, by mogła ona przewodniczyć sakramentom i prowadzić lud Boży jako diakon, prezbiter czy biskup.
VI. Argumenty Filozoficzne: Antropologia i Ontologia Równości
Współczesna filozofia chrześcijańska, wspierająca m.in. postawę Patriarchatu Walencji, wskazuje na trzy główne filary myślowe:
1. Personalizm: Prymat Osoby nad Funkcją Biologiczną
Z perspektywy personalizmu (rozwijanego m.in. przez Edytę Stein, bycie osobą jest pierwotne wobec bycia kobietą czy mężczyzną. Dusza ludzka nie posiada płci w sensie ontologicznym – jest duchowym pierwiastkiem zdolnym do relacji z Bogiem. Skoro powołanie do kapłaństwa jest relacją „Osoba (Bóg) – Osoba (Człowiek)”, to biologia nie może być decydującym kryterium dopuszczenia do poslugi. Ograniczenie posługi do jednej płci jest formą redukcjonizmu biologicznego, który sprowadza człowieka do jego fizyczności, ignorując suwerenność ducha.
2. Arystotelesowski „Niedoskonały Mężczyzna”
Wiele historycznych argumentów przeciwko kobietom (obecnych u Tomasza z Akwinu) opierało się na filozofii Arystotelesa, który uważał kobietę za mężczyznę niewydarzonego/wybrakowanego.
Współczesna filozofia i nauka całkowicie obaliły tę tezę. Kobieta jest bytem w pełni autonomicznym i doskonałym w swojej naturze. Jeśli fundamentem odmowy święceń była rzekoma „naturalna niższość” lub „brak zdolności do rządzenia”, to wraz z upadkiem tych błędnych przesłanek filozoficznych, musi upaść również oparta na nich praktyka wykluczenia.
3. Fenomenologia Reprezentacji
Przeciwnicy ordynacji twierdzą, że kobieta nie może reprezentować Chrystusa. Filozofia symbolu odpowiada na to inaczej. Kapłan nie jest „aktorem” grającym rolę historycznego Jezusa z Nazaretu, lecz ikoną Chrystusa Zmartwychwstałego. Zmartwychwstanie jest triumfem nad ograniczeniami ciała, w tym nad podziałami płciowymi. Skoro w Chrystusie „nie ma mężczyzny ani kobiety”, to kobieta przy ołtarzu jest doskonałym symbolem powszechności zbawienia. Reprezentuje ona ludzkość, którą Chrystus przyjął w całości.
4. Sprawiedliwość jako Atrybut Boży
Filozofia moralna wskazuje, że struktury Kościoła powinny odzwierciedlać sprawiedliwość Boga. Systemowe wykluczenie połowy ludzkości z pełnego uczestnictwa w życiu Kościoła, przy jednoczesnym wymaganiu od niej pełnej odpowiedzialności za wiarę, jest wewnętrznie sprzeczne. Etyka chrześcijańska dąży do zniesienia niesprawiedliwych hierarchii mocy na rzecz hierarchii służby, w której jedynym kryterium jest miłość i powołanie.
VII. Równość posługi jako fundament tożsamości w rzeczywistości mikronacji
Wprowadzenie pełnej równości posługi w strukturach kościelnych mikronacji nie jest jedynie wyborem religijnym, ale strategicznym elementem budowania nowoczesnej państwowości i społeczeństwa obywatelskiego.
1. Mikronacje z natury dążą do optymalizacji swoich struktur. W małych społecznościach każdy obywatel i jego talenty są na wagę złota. Wykluczenie kobiet z posługi w mikroświecie byłoby nieracjonalnym marnotrawstwem potencjału intelektualnego i duchowego wspólnoty. Mikronacja, która realizuje zasadę równości przy ołtarzu, staje się autentycznym modelem nowego społeczeństwa.
2. Dla mikronacji, które opierają swoją tożsamość na tradycji chrześcijańskiej, równość posługi pozwala na uniknięcie pułapki anachronizmu. Pozwala to na zachowanie hierarchicznej struktury (biskupi, prezbiterzy), co nadaje mikronacji powagę i ciągłość historyczną, przy jednoczesnym nasyceniu tej struktury nowoczesną treścią etyczną. Jest to tzw. tradycja progresywna – szanujemy formę (ryt, sukcesję), ale otwieramy ją na całą ludzkość.
3. W mikroświecie, gdzie uznanie międzynarodowe i prestiż buduje się poprzez jakość kadr i idei, inkluzywny model Kościoła stanowi silny atut. Mikronacja promująca kobiety w posłudze prezentuje się jako podmiot szanujący prawa człowieka i wolności religijne, co ułatwia budowanie relacji z innymi nowoczesnymi mikronacjami oraz organizacjami międzykulturowymi. Jest to czytelny sygnał: nasza państwowość opiera się na merytokracji i powołaniu, a nie na wykluczających uprzedzeniach.
[
Podsumowując nasze rozważania, musimy stwierdzić, że wykluczenie kobiet z posługi sakramentalnej nie znajduje ostatecznego uzasadnienia ani w ontologii osoby, ani w najstarszej tradycji apostolskiej. Jak wykazaliśmy, argumenty biblijne oparte na „zakazach” są uwarunkowane kontekstem lokalnym, podczas gdy fundament teologiczny z Listu do Galatów (3, 28) ma charakter uniwersalny i wieczny.
Historia niezwykłych kobiet – od Marii Magdaleny po Hildegardę z Bingen – udowadnia, że Duch Święty nigdy nie przestrzegał ludzkich zakazów dotyczących płci, obdarzając kobiety mądrością i autorytetem równym apostołom. Filozofia personalistyczna ostatecznie grzebie mit o „naturalnej niższości” kobiety, wskazując na pełnię Imago Dei w każdym człowieku.
Dla wspólnot takich jak Patriarchat Walencji, ordynacja kobiet jest wyrazem dojrzałości eklezjalnej. Jest to uznanie, że Kościół, który marnuje połowę swoich duchowych zasobów, nie jest w pełni zdolny do realizacji swojej misji w świecie. Kończąc, warto podkreślić: równość posługi to nie zwycięstwo ideologii nad tradycją, lecz zwycięstwo Ewangelii nad uprzedzeniem. To zaproszenie do Kościoła, w którym „wszyscy są jednym w Chrystusie”, a jedyną miarą przy ołtarzu jest miłość i gotowość do służby.
W rzeczywistości mikronacji równość posługi przestaje być tylko postulatem teologicznym, a staje się koniecznością rozwojową. Pozwala ona na stworzenie wspólnoty spójnej wewnętrznie, gdzie zasada Galatów 3, 28 jest nie tylko recytowana podczas liturgii, ale stanowi żywą konstytucję społeczną.
Źródła:
1. Anglican Communion, Lambeth Conference Resolutions: Women in Episcopate [ dostęp online]
2. Kościół Ewangelicko-Augsburski w RP, Argumenty za ordynacją kobiet na księży. [ dostęp online]
3. Junia: A Female Apostle. Naukowa analiza fragmentu Rz 16,7 [ dostęp online]
4. Vatican News, Mary Magdalene: Apostle to the Apostles. [ dostęp online]
5. Wijngaards Institute for Catholic Research, Evidence of Women Priests in the Early Church. [ dostęp online]
6. Stein, Edith (Teresa Benedykta od Krzyża), Essays on Woman. [ dostęp online]
7.The Society of Ordained Women, Theological and Philosophical Foundations.[ dostęp online]
Przystępujemy do analizy zagadnienia, które w historii chrześcijaństwa zbyt często sprowadzano do kwestii czysto administracyjnej lub obyczajowej. Jednak debata nad równością posługi w Kościele to w istocie debata o samej naturze Boga i godności osoby ludzkiej. W perspektywie, którą reprezentuje Patriarchat Walencji, nie pytamy o to, czy „możemy” dopuścić kobiety do ołtarza pod wpływem współczesnych prądów socjologicznych. Pytamy o to, jak wiernie odczytać pierwotny zamysł Stwórcy, który został przysłonięty przez wieki patriarchalnej kultury.
Niniejszy wykład jest podróżą przez trzy fundamenty: objawione Słowo, historyczne świadectwo oraz filozoficzną refleksję. Naszym celem jest wykazanie, że kapłaństwo kobiet nie jest innowacją, lecz renowacją – powrotem do wspólnoty, w której jedynym kryterium służby jest charyzmat Ducha Świętego. Zrozumienie tego procesu wymaga od nas odwagi porzucenia biologicznego determinizmu na rzecz chrześcijańskiego personalizmu.
I. Przywracanie Pierwotnej Harmonii
Współczesna dyskusja nad ordynacją kobiet nie jest próbą dostosowania Kościoła do trendów świeckich, lecz procesem odzyskiwania prawdy o naturze chrześcijaństwa. Perspektywa teologiczna, podzielana m.in. przez tradycję Patriarchatu Walencji, opiera się na przekonaniu, że w Chrystusie przywrócona zostaje pierwotna godność człowieka, zniesiona przez grzech i kulturowe podziały.
II. Wyzwolenie z Litery Prawa
Kluczem do zrozumienia równości jest właściwa hierarchia tekstów biblijnych.
1. Wielka Karta Wolności (Gal 3, 28): „Nie ma już mężczyzny ani kobiety, wszyscy bowiem jesteście kimś jednym w Chrystusie”. To zdanie jest ontologicznym fundamentem nowej rzeczywistości. Chrzest całkowicie zmazuje bariery płciowe w dostępie do łaski i posługi.
2. Fragmenty o „milczeniu kobiet” (1 Kor 14, 1 Tm 2) muszą być odczytywane w kontekście historyczno-kulturowym. Były to instrukcje porządkowe dla konkretnych, lokalnych wspólnot, a nie wieczne dogmaty. Paweł uciszał chaos, a nie głos kobiet.
3. Dary Ducha: W dniu Pięćdziesiątnicy Duch Święty zstąpił na synów i córki (Dz 2). Skoro Bóg obdarza kobiety charyzmatem nauczania i przywództwa, Kościół nie ma prawa blokować tych darów z powodów biologicznych.
III. Świadectwa Historyczne: Niezwykłe Kobiety w Posłudze
Historia chrześcijaństwa, choć często pisana przez mężczyzn, zachowała ślady potężnego wpływu kobiet, które pełniły role liderki, nauczycielki i apostołki:
- Maria Magdalena: Pierwsza świadek Zmartwychwstania i Apostola Apostolorum. Jej misja głoszenia nowiny apostołom-mężczyznom jest fundamentem wszelkiego apostolstwa.
- Febe i Junia: Febe, diakonisa Kościoła w Kenchrach, oraz Junia, uznawana przez Pawła za „wybitną między apostołami”, dowodzą, że we wczesnym Kościele kobiety posiadały oficjalny status i autorytet.
- Olimpia (IV/V w.): Diakonisa Konstantynopola, która zarządzała majątkiem Kościoła i była partnerką teologiczną największych ojców Kościoła tamtych czasów.
- Hildegarda z Bingen (XII w.): Jedyna kobieta w średniowieczu, która otrzymała papieskie pozwolenie na publiczne nauczanie teologii w katedrach. Jej głos proroczy był autorytetem dla królów i kleru
- Katarzyna ze Sieny (XIV w.): Doktor Kościoła, która napominała papieży i wywierała realny wpływ na losy chrześcijaństwa, udowadniając, że mądrość teologiczna nie zna płci.
IV. Obalenie Argumentów Przeciwnych
Współczesna teologia równości bezpośrednio konfrontuje się z tradycyjnymi zarzutami:
1. Argument z płci Jezusa: Twierdzenie, że kapłan musi być mężczyzną (In Persona Christi), jest błędem ikonicyzmu. Chrystus przyjął ludzką naturę, a nie tylko męską biologię. Kapłan reprezentuje Człowieczeństwo Zbawiciela, które jest wspólne dla obu płci.
2. Argument z Dwunastu: Jezus wybrał dwunastu mężczyzn jako symbol 12 pokoleń Izraela. Gdybyśmy stosowali tę logikę dosłownie, kapłanami mogliby być tylko obrzezani Żydzi.
3. Argument z Tradycji: Tradycja nie jest martwym depozytem, lecz żywym prowadzeniem przez Ducha Świętego. Tak jak Kościół porzucił akceptację niewolnictwa, tak dziś rozpoznaje błąd wykluczenia kobiet.
V. Perspektywa Patriarchatu Walencji
Nasza wspólnota, łącząc tradycję z reformą i rozumem stoi na stanowisku, że płeć nie jest przeszkodą sakramentalną. Ordynacja kobiet jest aktem sprawiedliwości wobec Ewangelii. Jeśli kobieta może być świętą, męczennicą i doktorem Kościoła, nie ma żadnej ontologicznej przeszkody, by mogła ona przewodniczyć sakramentom i prowadzić lud Boży jako diakon, prezbiter czy biskup.
VI. Argumenty Filozoficzne: Antropologia i Ontologia Równości
Współczesna filozofia chrześcijańska, wspierająca m.in. postawę Patriarchatu Walencji, wskazuje na trzy główne filary myślowe:
1. Personalizm: Prymat Osoby nad Funkcją Biologiczną
Z perspektywy personalizmu (rozwijanego m.in. przez Edytę Stein, bycie osobą jest pierwotne wobec bycia kobietą czy mężczyzną. Dusza ludzka nie posiada płci w sensie ontologicznym – jest duchowym pierwiastkiem zdolnym do relacji z Bogiem. Skoro powołanie do kapłaństwa jest relacją „Osoba (Bóg) – Osoba (Człowiek)”, to biologia nie może być decydującym kryterium dopuszczenia do poslugi. Ograniczenie posługi do jednej płci jest formą redukcjonizmu biologicznego, który sprowadza człowieka do jego fizyczności, ignorując suwerenność ducha.
2. Arystotelesowski „Niedoskonały Mężczyzna”
Wiele historycznych argumentów przeciwko kobietom (obecnych u Tomasza z Akwinu) opierało się na filozofii Arystotelesa, który uważał kobietę za mężczyznę niewydarzonego/wybrakowanego.
Współczesna filozofia i nauka całkowicie obaliły tę tezę. Kobieta jest bytem w pełni autonomicznym i doskonałym w swojej naturze. Jeśli fundamentem odmowy święceń była rzekoma „naturalna niższość” lub „brak zdolności do rządzenia”, to wraz z upadkiem tych błędnych przesłanek filozoficznych, musi upaść również oparta na nich praktyka wykluczenia.
3. Fenomenologia Reprezentacji
Przeciwnicy ordynacji twierdzą, że kobieta nie może reprezentować Chrystusa. Filozofia symbolu odpowiada na to inaczej. Kapłan nie jest „aktorem” grającym rolę historycznego Jezusa z Nazaretu, lecz ikoną Chrystusa Zmartwychwstałego. Zmartwychwstanie jest triumfem nad ograniczeniami ciała, w tym nad podziałami płciowymi. Skoro w Chrystusie „nie ma mężczyzny ani kobiety”, to kobieta przy ołtarzu jest doskonałym symbolem powszechności zbawienia. Reprezentuje ona ludzkość, którą Chrystus przyjął w całości.
4. Sprawiedliwość jako Atrybut Boży
Filozofia moralna wskazuje, że struktury Kościoła powinny odzwierciedlać sprawiedliwość Boga. Systemowe wykluczenie połowy ludzkości z pełnego uczestnictwa w życiu Kościoła, przy jednoczesnym wymaganiu od niej pełnej odpowiedzialności za wiarę, jest wewnętrznie sprzeczne. Etyka chrześcijańska dąży do zniesienia niesprawiedliwych hierarchii mocy na rzecz hierarchii służby, w której jedynym kryterium jest miłość i powołanie.
VII. Równość posługi jako fundament tożsamości w rzeczywistości mikronacji
Wprowadzenie pełnej równości posługi w strukturach kościelnych mikronacji nie jest jedynie wyborem religijnym, ale strategicznym elementem budowania nowoczesnej państwowości i społeczeństwa obywatelskiego.
1. Mikronacje z natury dążą do optymalizacji swoich struktur. W małych społecznościach każdy obywatel i jego talenty są na wagę złota. Wykluczenie kobiet z posługi w mikroświecie byłoby nieracjonalnym marnotrawstwem potencjału intelektualnego i duchowego wspólnoty. Mikronacja, która realizuje zasadę równości przy ołtarzu, staje się autentycznym modelem nowego społeczeństwa.
2. Dla mikronacji, które opierają swoją tożsamość na tradycji chrześcijańskiej, równość posługi pozwala na uniknięcie pułapki anachronizmu. Pozwala to na zachowanie hierarchicznej struktury (biskupi, prezbiterzy), co nadaje mikronacji powagę i ciągłość historyczną, przy jednoczesnym nasyceniu tej struktury nowoczesną treścią etyczną. Jest to tzw. tradycja progresywna – szanujemy formę (ryt, sukcesję), ale otwieramy ją na całą ludzkość.
3. W mikroświecie, gdzie uznanie międzynarodowe i prestiż buduje się poprzez jakość kadr i idei, inkluzywny model Kościoła stanowi silny atut. Mikronacja promująca kobiety w posłudze prezentuje się jako podmiot szanujący prawa człowieka i wolności religijne, co ułatwia budowanie relacji z innymi nowoczesnymi mikronacjami oraz organizacjami międzykulturowymi. Jest to czytelny sygnał: nasza państwowość opiera się na merytokracji i powołaniu, a nie na wykluczających uprzedzeniach.
[
Podsumowując nasze rozważania, musimy stwierdzić, że wykluczenie kobiet z posługi sakramentalnej nie znajduje ostatecznego uzasadnienia ani w ontologii osoby, ani w najstarszej tradycji apostolskiej. Jak wykazaliśmy, argumenty biblijne oparte na „zakazach” są uwarunkowane kontekstem lokalnym, podczas gdy fundament teologiczny z Listu do Galatów (3, 28) ma charakter uniwersalny i wieczny.
Historia niezwykłych kobiet – od Marii Magdaleny po Hildegardę z Bingen – udowadnia, że Duch Święty nigdy nie przestrzegał ludzkich zakazów dotyczących płci, obdarzając kobiety mądrością i autorytetem równym apostołom. Filozofia personalistyczna ostatecznie grzebie mit o „naturalnej niższości” kobiety, wskazując na pełnię Imago Dei w każdym człowieku.
Dla wspólnot takich jak Patriarchat Walencji, ordynacja kobiet jest wyrazem dojrzałości eklezjalnej. Jest to uznanie, że Kościół, który marnuje połowę swoich duchowych zasobów, nie jest w pełni zdolny do realizacji swojej misji w świecie. Kończąc, warto podkreślić: równość posługi to nie zwycięstwo ideologii nad tradycją, lecz zwycięstwo Ewangelii nad uprzedzeniem. To zaproszenie do Kościoła, w którym „wszyscy są jednym w Chrystusie”, a jedyną miarą przy ołtarzu jest miłość i gotowość do służby.
W rzeczywistości mikronacji równość posługi przestaje być tylko postulatem teologicznym, a staje się koniecznością rozwojową. Pozwala ona na stworzenie wspólnoty spójnej wewnętrznie, gdzie zasada Galatów 3, 28 jest nie tylko recytowana podczas liturgii, ale stanowi żywą konstytucję społeczną.
Źródła:
1. Anglican Communion, Lambeth Conference Resolutions: Women in Episcopate [ dostęp online]
2. Kościół Ewangelicko-Augsburski w RP, Argumenty za ordynacją kobiet na księży. [ dostęp online]
3. Junia: A Female Apostle. Naukowa analiza fragmentu Rz 16,7 [ dostęp online]
4. Vatican News, Mary Magdalene: Apostle to the Apostles. [ dostęp online]
5. Wijngaards Institute for Catholic Research, Evidence of Women Priests in the Early Church. [ dostęp online]
6. Stein, Edith (Teresa Benedykta od Krzyża), Essays on Woman. [ dostęp online]
7.The Society of Ordained Women, Theological and Philosophical Foundations.[ dostęp online]
